॥मनोविचारः॥

 

संस्कृतकविचन्द्रहासविरचित-
काव्यम्
॥मनोविचारः॥

मनो विद्यते ब्रह्मणो नूनमेकं
न तावत् परं शक्तियुक्तं किमन्यत्।
विचारो सुजातो च चित्ते तथैव
सुकाले हि चाप्ते स याति प्रभावम्॥

परब्रह्मानंतर मनच शक्तियुक्त आहे. अन्य काहीही तेवढे ताकदवर नाही. जो विचार चित्तात निर्माण झाला तो योग्य काल आला असता तसाच परिणामाप्रत जातो.

अतोऽस्मिन् नृभिर्रक्षितव्यं मनश्च
प्रयत्नेन तद्दुर्विचारात् सदैव।
कदा चान्यथा जायते कस्य कोऽपि
नु संकल्प एषः पश्य मित्र मे त्वम्॥

म्हणून माणसांनी प्रयत्नपूर्वक व नेहमी वाईट विचारांपासून मनाचे रक्षण करावे. खरोखर कधी कोणाचा कोणता असा संकल्प अन्यथा जातो, मित्रा तूच पहा.

युगान्तेऽपि वा तद्क्षणे वा विचाराः
स्वरूपं तु गन्तुं समर्थाः सदा ते।
विचारेण सर्वं भवेदुद्भवेच्च
सुवर्धेत नश्येत्तथाऽस्मिन् च लोके॥

त्याच क्षणी असो वा युगांतीही असो विचार हे साकारण्यास नेहमी समर्थ असतात. विचाराने सर्व काही होईल आणि उद्भवेल. या लोकी विचाराने वृद्धी व नाश होवू शकतो.

© चन्द्रहासशास्त्री सोनपेठकर

ज्ञेयं मनः।

 

ज्ञेयं मनः।

चन्द्रहासविरचितं काव्यं
ज्ञेयं शूरेण वै मनः॥

धन्योऽस्ति मानवः स्वयं
मनो जानाति स्वस्य यः।
नेतरेषां मनो ज्ञातुं
दुर्गमं स्वस्य केवलम्॥
तो माणूस धन्य होय; जो स्वतः चे मन जाणतो. इतरांचे मन जाणणे कठीण नाही. केवळ स्वतः चे मन जाणणे कठीण आहे.

तस्मादेव जितं येन
मनःस्वस्य सुदुर्लभः।
कथं न कठिणं जेतुं
ज्ञायते नैव यन्मनः॥
त्यामुळेच स्वतःचे मन जिंकणारा माणूस फार दुर्मीळ आहे. जे मन जाणलेच जात नाही, ते जिंकण्यास अवघड कसे बरे असणार नाही?

तस्माद् मित्र त्वया यत्नः
ज्ञातुं हि क्रीयतां मनः।
स एव पुरुषार्थो वै
ज्ञेयं शूरेण वै मनः॥
म्हणून मित्रा, मन जाणण्यासाठी तू प्रयत्न करावास. तोच पराक्रम आहे. खरोखर मन हे शूराकडूनच जाणले जाऊ शकते.

© डाॅ. चंद्रहासशास्त्री सोनपेठकर

Dr. Chandrhas express his gratitude for Maa Renuka.

वैशाखाचे तापते ऊन. दुपारचे दोनेक वाजलेले. जेवण राहीलेले. तरीही त्या उन्हाचा पारा जाणवत नाही, जेव्हा आपल्या मनाचा जणु आरसा; अशा मित्राचा अचानक संपर्क होतो.

ग्रीष्मातपेऽपि वैशाखे
सुखं शक्यं मतं मम।
श्रीदेवीकृपया किं न
लभते सुजनो वद॥1॥

ग्रीष्माच्या वैशाख वणव्यातही सुख लाभणे शक्य आहे; असे माझे मत आहे. श्रीदेवीकृपेने सुजनाला काय लाभत नाही, सांगा.

कर्णाभ्यां श्रूयते वाणी
जाने ह्योषधरूपिणी।
आह्लादिनी मनोज्ञा च
स्मारयन्ती कृपां मतेः॥2॥

कान औषधीसम अशा वाणीला ऐकतात. आह्लादकारी, मन जाणणारी अशी वाणी सरस्वतीच्या कृपेचे स्मरण करून देते.

दूरत्वेनाप्यदूरत्वं
मित्रस्य लक्षणं महत्।
तत्र च क्षेमचिन्ता या
पताका सुहृदः परा॥3॥

दूर असूनही समीपता हे मित्राचे मोठे लक्षण आहे. आणि तेथे जी कुशलचिंता; ती तर मित्राची जणु पताकाच!

मुकं स्थित्वापि कम्पन्ती
चित्तजवनिका तथा।
यथा विहाय नादं सा
पताका कम्पतीह वै॥4॥

जसे नादा विना पताका हलते, तसे मौन राहूनही चित्त पटल कंपित होते.

धन्योऽस्मि ते कृपां प्राप्य
चास्मिन् जन्मनि मातृके।
जन्मान्तरेऽपि दासं मां
न विस्मरतु रेणुके॥

हे माते, या जन्मात तुझी कृपा प्राप्त होवून मी धन्य झालो. हे रेणुके, पुढच्या जन्मीही मला दासाला विसरू नकोस.

Dr. Chandrhas Shastri wrote about the sky

कथं किं च जानेऽम्बरस्यैकतत्त्वं
उपर्येव तिष्ठत्तु पश्यद्धरां च।
विवर्णान् सदा भूषयित्वापि तच्च
न केनापि वर्णेन चावर्ण्यते वै ॥

आकाशाचे एक तत्त्व कसे काय आहे मला समजत नाही. ते वर थांबत, पृथ्वीला न्याहाळत अनेक रंगांना नेहमी भूषवूनही कोणत्याही एका रंगाने (एका रंगाचे ते आहे असे) त्याचे वर्णन केल्या जात नाही.

कियद्व्यापकत्वं न केनापि वर्ण्यम्
इदं सर्वविश्वं तु तेनैव पूर्णम्।
नमाम्यम्बरं तच्च शब्दस्थलं च
घटानां मठानां च तस्माद् बहिस्थम् ॥

किती व्यापकत्व आहे ते कोणीच सांगू शकत नाही. हे सर्व विश्व त्यानेच भरले आहे. शब्दस्थल अशा त्या घट, मठ व त्या बाहेरच्या आकाशाला मी वंदन करतो.

खगानां च मेघादिनामट्टनाय
स्थलं चाधिवासाय ताराग्रहाणाम्।
श्रवत् सर्वनादं स्वतूष्णीं च तिष्ठत्
ध्रुवाधारमेतत् नमाम्यम्बरं तत् ॥

पक्षी व मेघांचे भ्रमणासाठीचे व ग्रहतारकांचे निवास स्थल, सर्व ध्वनी ऐकून स्वतः शांत राहणा-या ध्रुवाचा आधार असणा-या या आकाशाला मी वंदन करतो.

दृश्यमानं मनः।डा. चन्द्रहासशास्त्री-सोनपेठकरः।

दृश्यमानं मनः।
डा. चन्द्रहासशास्त्री-सोनपेठकरः।

यथान्तः सागरः क्षुब्धः
बहिरपि तथैव सः।
दृश्यमानं मनः मन्ये
तरङगोत्पतनं समम्॥1॥
ज्या प्रमाणे अन्तःकरण त्या प्रमाणे बाहेर सागर क्षुब्ध आहे. तरंगांचे उसळणे म्हणजे जणु विचारांचे मनातील थैमान. खरोखर हा समुद्र पाहता येण्याजोगे मनच आहे जणु.

निमज्जनं तरङ्गेषु
तीरेषूपासनं बहु।
मुहुर्मुहुः चलन्तीरे
मुदितोऽहं विचार्य वै॥2॥
(विचार व समुद्राच्या) लाटांमध्ये बुडणे, काठावर बसणे, तीरावर हळूवार चालत चालत विचार करणे यांनी मी आनंदित झालो.

नौकाविहारहेतुस्तु
डाॅल्फिन्मीनस्य दर्शनम्।
चक्राकारेण भ्रमन् सः
दैवरूपमुवाच वै॥3॥
डाॅल्फिन मासा पहाण्यासाठी नौकाविहार केला. चाकाप्रमाणे फिरणा-या त्या मास्याने दैवाचे रूपच जणु सांगितले.

लवणवारिणौक्तं तद्
दुर्लोभस्य फलं महत्।
रत्नाकरस्य तृष्णैषा  
सर्वं भवतु मे जलम्॥4॥
दुर्लोभाचे मोठे फळ खा-या पाण्याने सांगितले. स्वतः सर्व रत्नांचे आकर असूनही रत्नाकराची तृष्णा होती की, विश्वातील सर्व पाणी माझे व्हावे.

नारिकेलवृक्षैः शोभा
तीरस्य वर्धते खलु।
शोभते सुविचारैः तद्
मानसमन्दिरं यथा॥5॥
नारळाच्या वृक्षांनी तीराची शोभा वाढते. जसे सुविचारांनी मनमंदिर शोभायमान होते.

समुद्रस्यामुखे मुख्या
वालुकाध्यापिका खलु।
पादतलात् स्खलन्ती सा
यथा वेलाभिगच्छति॥6॥
समुद्राच्या तोंडाशी असणारी वाळू तर मुख्य अध्यापिका. पायाखालून सरकणारी ती म्हणजे निसटणा-या वेळेसारखी.

रात्रौ प्रकाशमानास्ते
प्रदीपाः सोत्तमाः खलु।
सुमार्गं दर्शयन्तस्ते
मन्दं मन्दं प्रकाश्य हि॥7॥
रात्री मंद मंद प्रकाशमान असे ते दीप चांगल्या माणसाप्रमाणे सन्मार्ग दाखवितात.

हर्षमुपागताः सर्वे
पर्यटकाः विलोक्य तद्।
मनसः दृश्यरूपं हि
समुद्रमिति भावये॥8॥
असे हे सामुद्रिक दृश्य पाहून सर्व पर्यटक आनंदी झाले. मला तर ते मनाचे दृश्यस्वरूपच वाटले.
इति।