आशीषा नैव दीयन्ते।

 

आशीषा नैव दीयन्ते।
© चन्द्रहासः।

आशीषा नैव दीयन्ते
प्राप्यन्ते एव सर्वथा।
सत्कार्येषु रतैर्लोकैः
प्राप्यास्ते सहजं तथा॥1॥
आशीर्वाद दिले जात नाहीत, ते मिळविले जातात. सत्कार्यात रत असणा-या लोकांकडून आशीर्वाद सहज मिळविले जातात.

तोयं जलधराणां च
पादपानां फलं तथा।
सज्जनानां वचश्चापि
सहजं सकलं किल॥2॥
मेघांचे पाणी बरसणे, झाडांचे फलित होणे आणि सज्जनांचे आशीर्वचन हे सर्व स्वाभाविक असते.

कियत् तोयं तु मेघानां
वृक्षफलानि वा जनैः।
आशीषाः सज्जनानां च
पात्रे हि प्राप्तिहेतुता॥3॥
लोकांनी मेघांचे पाणी, झाडाची फळे आणि सज्जनांचे आशीर्वाद किती मिळवावेत या संदर्भात 'पात्र' महत्वाचे ठरते.

सत्पात्रेण हि चाप्यन्ते
सर्वाणि वाञ्छितानि वै।
तोयं फलं वचश्चापि
न तत्र संशयः प्रिय॥4॥
हे प्रिय, सर्व वांछित पदार्थ अर्थात पाणी, फळ आणि आशीर्वाद सत्पात्राद्वारेच प्राप्त केले जातात, यात काही संशय नाही.

तस्मात् यतस्व मे मित्र
सत्पात्रप्राप्तिहेतवे।
सत्पात्रं भव च त्वं रे
सकलहितहेतवे॥5॥
म्हणून माझ्या मित्रा, योग्य पात्राच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्न कर. आणि सर्व प्रकारच्या हितासाठी तूच सत्पात्र हो.

सत्यमनुसर त्वं च
सत्यं ब्रूहि तथा चर।
सम्यक् विचार्य कर्तव्यं
त्वया मित्र सदा सदा॥6॥
हे मित्रा (सत्पात्र होण्यासाठी) तू सत्याचे अनुसरण कर. सत्य बोल आणि तसे वाग. सम्यक् विचार करून तू नेहमी कार्य कर.

वन्देऽहं देवकीसुतम्।

 

वन्देऽहं देवकीसुतम्।
© चन्द्रहासः।

प्रमोदमोदरूपं त्वां
वन्देऽहं देवकीसुतम्।
यशोदावत्सलं वन्दे
वसुदेवसुतं प्रभुम्॥

नन्दानन्दमुकुन्दं त्वां
गोकुलवासिनं विभुम्।
गोप्रतिपालकं वन्दे
गोकुलजनवल्लभम्॥

नमामि त्वां नमामि त्वां
चित्तप्रशान्तकारकम्।
मुरलीं वादयन्तं त्वां
मधुरं मधुरं परम्॥

यमुनाधिपतिं वन्दे
त्वां नवनीतहारकम्।
बलरामानुजं वन्दे
वन्दे वसनहारकम्॥

श्रीराधिकाप्रियं त्वां
वन्दे मधुरभाषिणम्।
श्रीराधासहितं वन्दे
त्वां मनोहररूपिणम्॥

तव जन्मतिथौ भूतं
स्मरणं कृपया तव।
नमति चन्द्रहासोऽयं
त्वां भगवन् पुनः पुनः॥

गुणग्राहकेषु प्रथम: डॉ. संजय-मालपाणी- महोदय:! (भाग १)

 

गुणग्राहकेषु प्रथम: डॉ. संजय-मालपाणी- महोदय:! (भाग १)

- डाॅ. चन्द्रहास शास्त्री सोनपेठकर

मागच्या महिन्यातील गोष्ट. संस्कृतविषयी नितांत श्रद्धा, अचल निष्ठा आणि अपार अनुराग असलेल्या एका व्यक्तिमत्वाशी भेट झाली. किती मिनिटांची ही भेट होती? तर फक्त १० मिनिटांची. ते व्यक्तिमत्व म्हणजे डॉ. संजय मालपाणी, एक बडं प्रस्थ. पण अत्यंत विनम्र व्यक्तित्व. (दि. २८ ऑगस्ट २०१८)

          निमित्त होते, डॉ. संजय भाऊ  कार्याध्यक्ष आहेत, त्या संस्थेच्या संगमनेर येथील बी. एड. महाविद्यालयातील मुलाखतीचे. विद्यापीठाच्या सूचनेनुसार मुलाखती घेण्यासाठी मला आमंत्रित करण्यात आले होते. उमेदवार आले. मुलाखती सुरु झाल्या. आणि मी संस्कृत विषयक एकेक प्रश्न विचारत होतो.  डॉ. संजय भाऊ लक्ष देऊन ऐकत होते. नंतर डॉ. संजय भाऊंसोबत संस्कृत विषयक मुद्द्यांची चर्चा झाली. मी त्यांना माझे कार्ड दिले. त्यांनी मला त्यांचे कार्ड दिले. फार काही बोलणे झाले नाही. आम्ही पुण्याकडे परतीच्या प्रवासाला निघालो. 

          संध्याकाळचे सहा वाजले असतील. डॉ. संजय भाऊंचा संदेश मोबाइलवर आला. तो संदेश खालील प्रमाणे,
"आदरणीय सर, आपल्याला भेटून आज अत्यंत आनंल झाला. आपल्यासारखे संस्कृतचे विद्वान समाजाची श्रीमंती आणि गौरव वाढविणारे आहेत. आपणाशी आज अधिक बोलणे झाले नाही. परत कधीतरी नक्की भेटू.
संजय मालपाणी"

मीही त्यांना प्रतिसादासाठी संदेश पाठवला: 
" आदरणीय महोदय, नमो नमः। आपल्या संस्कृत आणि संस्कृतीविषयक प्रेमाबद्दल खूप ऐकले होते. आज प्रत्यक्ष अनुभवता आले. नक्की भेटू या. जय श्रीकृष्ण!
चन्द्रहास-सोनपेठकरः।"

समत्वं योगमुच्यते अशी स्थिती मी अनुभवत होतो. 

त्यांनतर दोन ते तीन दिवसातच संगमनेर कला विज्ञान महाविद्यालयाचे संस्कृत विभागप्रमुख डॉ. अनिरुद्ध मंडलिक सरांचा मला फोन आला. आदरणीय डॉ. संजय भाऊंनी मला व्याख्यानासाठी आमंत्रित केले होते. संगमनेर कला विज्ञान महाविद्यालयातर्फे आयोजित संस्कृत शिक्षक व विद्यार्थ्यांसाठी आयोजित संस्कृत संमेलन व कृतिसत्र यासाठी उदघाटक आणि प्रमुख वक्ता म्हणून मला आमंत्रित करण्यात आले होते. मी होकार कळवला. 

आणि मला प्रश्न पडला? 

वर्षभर मी कुठे ना कुठे व्याख्यान इत्यादी कार्यक्रमांना जातच असतो. पण या निमंत्रणाने मी इतका सुखावलो कसा गेलो? मी एका अवर्णनीय आनंदाची अनुभूती घेत होतो. याचे कारण डॉ. संजय भाऊंची गुणग्राहकता आणि त्यांचे संस्कृत विषयीचे निरतिशय प्रेम. १८ अध्याय गीता मुखोद्गत करणारं हे व्यक्तिमत्व. ज्ञानार्थी व्यक्तित्व. त्यांचा अधिकार, त्यांचा अनुभव खूप समृद्ध. पण 

बाल्यादपि सुभाषितं ग्राह्यम्।

या उक्तीप्रमाणे ते मला सन्मान देत होते. नंतर वाटलं, हा सन्मान माझा नाही. माझा त्यावर अधिकारही नाही. हा सन्मान संस्कृतचा. 

डॉ. संजय भाऊंसारखा संस्कृतवर नितांत प्रेम करणारा माणूस विरळा! इतकं मात्र निश्चित, 

तावदेषा देवभाषा देवी स्थास्यति भूतले।
यावच्च वंशोऽस्त्यार्याणां तावदेषा ध्रुवं ध्रुवा॥
अर्थात जो पर्यंत या भूमीवर आर्यांचा वंश आहे, तोपर्यंत ही देवभाषा संस्कृतरूपी देवी या भूमीवर अढळ राहणार आहे.

ही अनुभूती आपल्याला डॉ. संजय भाऊंसोबत असताना नक्की येते. 
"गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति।"
गुणज्ञ माणसाजवळ आपण गेलं की, आपले गुण वाढतात. आदरणीय डाॅ. संजय भाऊंच्या शब्दसुमनांस पात्र ठरण्यासाठी भगवती शारदामातेने मजवर कृपा करावी, ही तिच्या चरणी प्रार्थना.
गुणग्राहकजनांमध्ये अग्रगण्य अशा डाॅ. संजय भाऊंकडून संस्कृत शारदेची अखंड सेवा घडावी, ही भगवती शारदांबेच्या चरणी प्रार्थना.

संस्कृत संमेलनासाठी मी गेलो. तेथील अनुभव, डॉ. संजय भाऊंद्वारे संचलित ध्रुव अकादमीस भेट या विषयीचे अनुभव कथन पुढील ब्लॉगमध्ये...... 

जय श्रीकृष्ण! 

।।श्रीअष्टभुजाऽष्टकम्।।

 

।।श्रीअष्टभुजाऽष्टकम्।।

 © दुर्गादासतनयः।

ध्यानम् 

ध्यायेत् त्रिनयनामुग्रां दुर्गां शत्रुविनाशिनीम्।

 परशुधारिणीं ध्यायेत् बाधाऽरिष्टान्तहेतवे ।।

स्तुतिः

 तेजस्विनि नमस्तुभ्यं तेजोनिधि नमो नमः।

 प्रचण्डखड्गधारिण्यै चण्डिकायै नमोस्तुते ।।१।।

 खड्गहस्ते गदाहस्ते पाशहस्ते धनुर्हस्ते ।

 बाणहस्ते विशालाक्षि वन्दे त्रिशुलधारिणीम्।।२।।

 शङ्खहस्ते नमस्तुभ्यं रिपुदलविनाशिनि।

 भयप्रलयकारिण्यै शत्रुध्वंसं करोतु नः।।३।।

नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यम् अट्टहाससमन्विते ।

 रुधिरप्राशिनीं वीराम् एकवीरां नमाम्यहम् ।।४।।

 विमुक्तकेशसम्भारे सिंहध्वजे नमो नमः ।

 कान्तिमत्यै प्रचण्डायै नमस्तुभ्यं नमोनमः ।।५।।

अष्टभुजाऽस्त्रशोभिन्यै महाकालेशभामिनि।

 नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं पादयुग्मे नता वयम् ।।६।।

 गच्छेद्दृष्टिश्च मे यत्र तत्र तेजो भयङ्करम् ।

 कोटिसूर्यसमं चण्डं खड्गस्य प्रतिभाति माम् ।।७।।

 त्रिनेत्रे देहि नो नित्यं सिद्धिर्जयस्तथा यशः ।

 नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं शत्रुध्वंसं करोतु नः ।।८।।

 फलश्रुतिः

शत्रुपीडान्तकं स्तोत्रं भगवत्या इदं पठेत् ।

लाभस्तस्य जयस्तस्य निश्चितो नात्र संशयः।

 

श्रीदेव्याः मुखमण्डलम्।

श्रीदेव्याः मुखमण्डलम्।
@ चन्द्रहासः।

सुहास्यवदनां देवी
मारक्तवसनां तथा।
आरुढां वनराजस्य
पृष्ठे शस्त्रयुतां मुदाम्॥1॥

पाशकमलचक्राणि
तथा खड्गं धरां शिवाम्।
युद्धसिद्धां चतुर्हस्तां
भक्तसङ्कटमोचनीम्॥2॥

तां हर्षोल्लासिनीं वन्दे
श्रीदेवीं मधुधारिणीम्।
विशालनयनां गौरीं
चन्दनचर्चितां वपुम्॥3॥

सरला नासिका यस्या
केशास्तु कुटिलास्तथा।
भ्रुवधनुष्यमध्ये तु
कटाक्षबाणशोभितः॥4॥

विशालभालदेशश्च
हरिद्राकुंकुमादिभिः।
मुकुटरत्नमाणिक्येन
तथा सुशोभितो ननु॥5॥

कुंतलैः भूषणैः पुष्पैः
कर्णौ सुशोभितौ तथा।
कपोलद्वयदिव्यत्व-
चिह्नं चकासते हि तत्॥6॥

दन्तपङ्क्तिस्तु शुभ्रा च
मुक्तावलीव भासते।
रक्तजिह्वा त्वदीयास्तु
शत्रुग्रासस्य स्मारिका॥7॥

वर्णितुमधरोष्ठं तु
न सिद्धा प्रतिभा हि मे।
दर्शनं पुण्यदं महत्
भणाम्यनुभवामि च॥8॥

सुन्दरीमीश्वरीं वन्दे
महाकालस्य भामिनीम्।
दिग्विजयां महाकाली
मुमां सौम्यस्वरूपिणीम्॥9॥

Dr. Chandrhas Shastri writes on work being done by wise and silly person.

धीरमन्दयोः कार्यम्।
॥चन्द्रहासः॥

जनानां मोचनं कृत्वा
तथा कृत्वावरोधनम् ।
तद् कर्तृत्ववते शक्यं
कालस्य सिद्धनं किल॥

लोकांची सोडवणूक करून आणि लोकांची अडवणूक करून काळ गाजवणे, कर्तृत्ववान माणसाला शक्य असते.

वृणुते प्रथमं धीरो
मन्दस्त्वन्यत् तथापि च।
अग्रे धावति चैको नु
अन्ये तु स्थितिवादिनः॥

धीरसंपन्न पहिला म्हणजे सोडवणूकीचा पर्याय निवडतो.  आणि मंद अडवणूक करतो. एक पुढे जाणारा असतो आणि अन्य स्थितीशील असतात.

धीरः सत्यमनुसृत्य
कार्यं करोति मोचनम्।
मन्दोऽहंकारयुक्तस्तु
परस्य पीडने रतः॥

धीरवान सत्यानुसार मोचन कार्य करतो. आणि मूर्ख मात्र अहंकारयुक्त होवून दुस-यांना पीडा देण्यात रत असतो.

मनो भवतु मे सदा।

मनो भवतु मे सदा।
॥ चन्द्रहासः ॥

कृपां कुरु दयां चापि
मा विस्मर कदापि माम्।
चरणाम्बुजसंलग्नं
मनो भवतु मे सदा॥1॥

क्षणे क्षणे दिने रात्रौ
कदापि वापि रेणुके ।
स्मरणं ते मया कार्यं
हर्षोल्लासेन मातृके॥2॥

चरन् हसन् च खादन् च
स्वपन् च जागरन् तथा।
अहं स्मरानि देवि त्वां
यावज्जीवामि भूतले॥3॥

रेणुके मातृके देवि
त्राहि मां पाहि मां सदा।
अम्ब नाशय दुःखं मे
सुखं वर्षय मातृके॥4॥

यथाहं स्वीकुरुष्व मां
तथा सिंहेश्वरध्वजे ।
मुखे लसतु हास्यं मे
चारुवदनचन्द्रिके॥5॥

सकलदेवशक्तिस्त्वं
संहतिरूपिणी तथा।
सुखं तेषां करोषि त्वं
सुखार्थिनः भजन्ति ये॥6॥

महाराज्ञी सभायां ते
विप्रपुत्रोऽद्य याचकः।
याचये स्मरणं ते च
सुखं तथा च मातृके॥7॥

भक्तिं शक्तिं च युक्तिं मे
यशश्च द्रविणं च मे।
श्रीविद्यां विनयं मह्यं
देहि जननि, सत्त्वरम्॥8॥

न कार्या याचना।

॥न कार्या याचना॥
॥डा. चन्द्रहास शास्त्री॥

आशीषं देहि मे माये
न कार्या याचना मया ।
त्वां विहाय च कस्यापि
पुरतश्च कदापि वा॥

आई, आशीर्वाद दे की, तुला सोडून कधीही कोणापुढे याचना मी करू नये.

फेनकानीव वर्तन्ते
सर्वे सुजल्पका इति।
त्वमेव केवलं नित्या
सत्या कृत्या च रेणुके॥

चांगली बडबड करणारे लोक खरोखर फेसाप्रमाणे आहेत. हे रेणुके, तूच केवल नित्य, सत्य व कृत्य करणारी आहेस.

त्वया यद्दर्शितं विश्वं
प्रकटितासि मे मतिः।
त्वदीयकारणादेव
विद्यते देवि, मे गतिः ॥

तु जे विश्व मला दाखवलेस, तूच माझ्यासमोर प्रकट झालीस, असे मला वाटते. हे देवी, तुझ्यामुळेच माझी गती ( अध्यात्मात ) आहे.

Dr. Chandrhas Shastri writes on determining aims.

ध्येयनिश्चितिः।
॥चन्द्रहासः॥

भवतु निश्चितं लक्ष्यं
प्रत्येकस्य सुखेन हि।
समीपस्थो न वीक्ष्यः
न चाप्तोऽपि तथैव च॥

प्रत्येकाचे ध्येय त्याच्या सुखाने निश्चित व्हावे. जवळच्या किंवा नातेवाईकाला पाहून ध्येय निश्चित करू नये.

ध्येयं  सुनिश्चितव्यं तु
परीक्ष्य सर्वथा निजम्।
आकाङ्क्षा महती चास्तु
वर्जयेदति सर्वथा॥

म्हणून सर्व त-हेने स्वतःला पारखून चांगल्या प्रकारे ध्येय निश्चित करावे. आकांक्षा मोठी असावी; अति नको.

बाह्यबलेन किञ्चिद्धि
न च कार्यं कदाचन।
स्वान्तः सुखाय  सर्वं हि
करणीयं नृणा सदा॥

कधीही बाह्य बलाने कार्य करू नये. स्वान्तः सुखाय असे सर्व काही माणसाने करावे.

न जन्मना न वंशेन
कस्याग्रहेण वापि न।
केवलं क्षमताऽधारे
ध्येयस्य चयनं भवेत्॥
जन्म, वंश, कोणाचा आग्रह या आधारे नव्हे; तर केवऴ आपल्या क्षमतांच्या आधारे ध्येयाची निवड व्हावी.

Dr. Chandrhas express his gratitude for Maa Renuka.

वैशाखाचे तापते ऊन. दुपारचे दोनेक वाजलेले. जेवण राहीलेले. तरीही त्या उन्हाचा पारा जाणवत नाही, जेव्हा आपल्या मनाचा जणु आरसा; अशा मित्राचा अचानक संपर्क होतो.

ग्रीष्मातपेऽपि वैशाखे
सुखं शक्यं मतं मम।
श्रीदेवीकृपया किं न
लभते सुजनो वद॥1॥

ग्रीष्माच्या वैशाख वणव्यातही सुख लाभणे शक्य आहे; असे माझे मत आहे. श्रीदेवीकृपेने सुजनाला काय लाभत नाही, सांगा.

कर्णाभ्यां श्रूयते वाणी
जाने ह्योषधरूपिणी।
आह्लादिनी मनोज्ञा च
स्मारयन्ती कृपां मतेः॥2॥

कान औषधीसम अशा वाणीला ऐकतात. आह्लादकारी, मन जाणणारी अशी वाणी सरस्वतीच्या कृपेचे स्मरण करून देते.

दूरत्वेनाप्यदूरत्वं
मित्रस्य लक्षणं महत्।
तत्र च क्षेमचिन्ता या
पताका सुहृदः परा॥3॥

दूर असूनही समीपता हे मित्राचे मोठे लक्षण आहे. आणि तेथे जी कुशलचिंता; ती तर मित्राची जणु पताकाच!

मुकं स्थित्वापि कम्पन्ती
चित्तजवनिका तथा।
यथा विहाय नादं सा
पताका कम्पतीह वै॥4॥

जसे नादा विना पताका हलते, तसे मौन राहूनही चित्त पटल कंपित होते.

धन्योऽस्मि ते कृपां प्राप्य
चास्मिन् जन्मनि मातृके।
जन्मान्तरेऽपि दासं मां
न विस्मरतु रेणुके॥

हे माते, या जन्मात तुझी कृपा प्राप्त होवून मी धन्य झालो. हे रेणुके, पुढच्या जन्मीही मला दासाला विसरू नकोस.

Dr. Chandrhas shastri writes on aesthetics

॥सौन्दर्यगीतम्॥
॥चन्द्रहासः॥

अध्यात्मं चानुरागश्च
सौन्दर्यं वर्तते तयोः।
व्यष्टिभावेन रागश्च
समष्टिभावना परे॥
अध्यात्म आणि अनुराग म्हणजे स्नेह या दोहोंतही सौन्दर्य असते. व्यक्तिभावाने स्नेह तर समाजभावनेने अध्यात्म साधले जाते.

इन्द्रियसन्निकर्षे तद्
सौन्दर्यं क्षणमोददम् ।
भवति तदिदं भक्त्यां
कालातीतप्रमोददम्॥
नेत्र, मन इ. इंद्रियसंबंधात जे सौंदर्य क्षणिक आनंद देते. ते हे सौंदर्य भक्तीसंबंधाने मात्र कालजयी व  प्रकर्षाने आनंद देणारे ठरते.

आनन्दः स्थायिभावोऽस्ति
सौन्दर्यस्य तु सर्वथा।
क्षणाय वा चिराय स्यात्
निश्चितव्यं त्वया प्रिय॥
मित्रा, आनंद हा सौन्दर्याचा सर्वथा स्थायीभाव आहे. हा आनंद क्षणासाठी हवा की अनंत कालासाठी हे तुला निश्चित करावयाचे आहे.

शक्तिरूपं हि सौन्दर्यं
शक्तियुक्ताय वर्तते।
तस्मादेव समुक्तं यद्
वीरा भोग्या वसुन्धरा॥
शक्तिरूप असे हे सौंदर्य शक्तियुक्तासाठी म्हणजे सामर्थ्यवानासाठी असते. म्हणूनच म्हटले जाते की,
वीरा भोग्या वसुन्धरा.

गीत्वा सौन्दर्यगीतं वै
हासस्तु मुदितः स्वयम्।
यथा मुदति चन्द्रोऽयं
स्वकलयाम्बरे स्थितः॥
जसे चंद्र आपल्या कलेने आकाशात स्थित होवून आनंदित होतो, तसे हे सौंदर्यगीत गाऊन हास स्वतः आनंदित झाला.